Upamiętanie miejsca spoczynku Jana Konrada Obsta

W ramach projektu „Upamiętnienie miejsca spoczynku Jana Konrada Obsta” w styczniu br. powołana została grupa inicjatywna ds. budowy pomnika Jana Konrada Obsta w składzie:
1. Teresa Dziemieszko – radna Samorządu Rejonu Wileńskiego,
2. Waldemar Klimaszewski – dyrektor Szkoły Podstawowej w Mościszkach (ubiegającej się o nadanie imienia J. K. Obsta), wiceprezes koła ZPL w Mościszkach,
3. Jan Krasowski – starosta gminy w Ławaryszkach (na terytorium gminy znajduje się Rubno – miejsce pogrzebania J. K. Obsta),
4. Stanisław Krzywicki - prezes Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Polakom na Litwie,
5. Jerzy Lewko - członek koła ZPL w Mościszkach,
6. Eleonora Malinowska - prezes koła ZPL w Mościszkach,
7. Beata Naniewicz – członek zarządu koła ZPL w Mościszkach,
8. Piotr Szulski – projektant.

Grupa inicjatywna ma za zadanie uporać się z szeregiem problemów, których kwintesencją będzie urzeczywistnienie projektu, czyli upamiętnienie (niestety, spóźnionego o co najmniej pół wieku) miejsca spoczynku zasłużonego działacza literackiego i kulturalnego. Informację o przebiegu prac nad projektem oraz fakty z życiorysu J. K. Obsta będziemy sukcesywnie podawać do wiadomości publicznej za pośrednictwem środków masowego przekazu.

Kim Był J. K. Obst?

W oparciu o prace Liliany Narkowicz - „Życie i spuścizna Jana Obsta” (2001) oraz „Jan Konrad Obst – publicysta, wydawca, historyk (1876-1954)” (2004) –- pokrótce przybliżymy szanownym Czytelnikom sylwetkę Jana Konrada Obsta.

Jan Konrad Obst (1876-1954) był redaktorem, wydawcą, historykiem, założycielem istniejącego do dziś Muzeum Adama Mickiewicza przy Zaułku Bernardyńskim.

Okres niemiecki

Urodził się w Lipsku. Ojciec – Herman Bernard Obst – był dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Lipsku, matka – Maria Obst (z domu Sokołowska) – pochodziła z osiadłej na Inflantach polskiej rodziny szlacheckiej herbu Korab.

Lata dziecięce i młodzieńcze spędził J. K. Obst na terenie Niemiec. Uczył się w gimnazjum w Lipsku, w konserwatorium i na uniwersytecie (wydział humanistyczny). Jego domeną była historia oraz historia sztuki. Matka potrafiła przekazać synowi mowę swoich przodków, zaszczepić rodzinne tradycje, umocnić w wierze katolickiej.

Okres rosyjski

Kolejny etap jego życia związany jest z Rosją. Z zachowanych rękopisów J. K. Obsta wynika, że początkowo Rosję przemierzał jako śpiewak operowy, a później w charakterze aktora trupy wędrownej. Jego żoną została zawodowa aktorka francuska Blanche (Bianka) Camerlot. Po jej tragicznej śmierci (poronienie), Obst stracił głos (tenor).

Podjął się wówczas pisania recenzji teatralnych. W 1903 r. rozpoczął pracę w redakcji „Kraju”, petersburskiego pisma wydawanego po polsku, gdzie pełnił funkcję sekretarza oraz kierownika działu literacko-kulturalnego aż do jego zamknięcia, później zaś zainicjował wydanie „Kwartalnika Litewskiego”.

W Petersburgu poznał swoją drugą żonę – Różę. Na ten okres przypada nawiązanie kontaktów twórczych z takimi pismami, jak: „Dziennik Poznański”, „Czas”, „Gazeta Lwowska”, „Tygodnik Ilustrowany”, na łamach których aktywnie zabiera głos jako dziennikarz.

Będąc miłośnikiem dzieł sztuki, ich znawcą, gromadził przedmioty o wartości artystyczno - historycznej.

Okres wileński

W 1911 roku redakcja „Kwartalnika Litewskiego” zostaje przeniesiona do Wilna. W 1911 r. J. K. Obst nabył w Wilnie kamienicę nr 11 przy Zaułku Zamkowym, w okresie międzywojennym nazwanym Bernardyńskim. W mieszkaniu, należącym w l. 1911-1940 do J. K. Obsta, przebywał w swoim czasie Adam Mickiewicz. J. K. Obst założył więc tu Muzeum Mickiewiczowskie, które nieodpłatnie udostępniał zwiedzającym.

W tymże roku Obst został członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego. W rok później pełnił obowiązki jego sekretarza. Był też odpowiedzialny za wydawnictwa Towarzystwa. Wygłaszał odczyty, publikował artykuły na łamach pierwszego w XX wieku w Wilnie polskiego czasopisma naukowego „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk”.

Podstawową jednak działalnością J. K. Obsta w tym czasie była jego praca w charakterze dziennikarza. Był redaktorem i jednocześnie wydawcą kilku pism. W 1911 roku ukazała się pod jego patronatem „Gazeta Codzienna”, która była najbardziej poczytnym i najtańszym wówczas dziennikiem polskim na terenie Litwy. Pisząc do obu pism Obst nadal kontynuuje swoją działalność w charakterze korespondenta w prasie wydawanej na terenie Polski.

Wzorując się na warszawskim „Tygodniku Ilustrowanym” stworzył wileńskie „Wiadomości Ilustrowane” (1913 r.) – pismo poświęcone kulturze - jako cotygodniowy dodatek „Gazety Codziennej”. Zamieszczał utwory literackie, pisał o tradycjach regionalnych.

Wojna

I wojna światowa, cenzura okupacyjna sparaliżowały działalność wydawniczą Obsta. W okresie okupacji niemieckiej udało się mu zainicjować wydawnictwo „Biblioteczki dla Ludu i Młodzieży”, jednak cenzura niemiecka dokonała jej konfiskaty, a sam wydawca znalazł się na krótko w więzieniu. W latach 1916-1918 wznawia on wydawanie „Gazety Codziennej” pod nazwą „Dziennik Wileński”. W 1919 r. znalazł się w szeregach Wojska Polskiego.

Działalność kulturalno-oświatowa

Od 1922 r. stał na czele Ligi Robotniczej, organizacji samokształceniowo-oświatowej. Wygłaszał prelekcje z historii i geografii, urządzał kursy. Był jednym z najwybitniejszych działaczy wileńskiej Narodowej Demokracji. Jednak służba kulturze polskiej, wierność katolicyzmowi i hołd składany tradycji narodowej były i pozostały jego dewizą.

W okresie międzywojennym Obst nie przerywa swojej pracy dziennikarskiej. W latach 1925-1933 był redaktorem naczelnym „Dziennika Wileńskiego”. W Wilnie Obst wydał osobno drukiem wiele broszur, kilka książek.

Rubno

Początkowo Rubno było letniskiem państwa Obstów. Zostało nabyte przez J. K. Obsta w 1933 r. W obawie przed rozruchami wojennymi J. K. Obst przewiózł do Rubna swoje księgozbiory oraz kolekcje prywatne. W 1940 r. jego biblioteka została przez Rosjan zarekwirowana, dzieła artystyczne wywiezione. Śmierć matki, a wkrótce i żony Róży, były kolejnym, ale nie ostatnim ciosem. J. K. Obst został pozbawiony majątku, pieniędzy, dworu, dachu nad głową.

Wraz ze swoim zarządcą tymczasowo zamieszkał w chłopskiej chacie. Według relacji naocznych świadków, po wojnie J. K. Obst wraz z zarządcą zostali przesiedleni do pobliskiej wsi Dziekaniszki. Ostatnią życiową przystanią J. K. Obsta był stojący na uboczu stary, opuszczony dom. Ich sytuacja materialna była godna politowania. Nie mieli nawet najniezbędniejszych rzeczy, w tym naczyń i pościeli. Okoliczni mieszkańcy dokarmiali obu. Przez całe dnie pisał swoje pamiętniki na podstawie wcześniej sporządzonych notatek. Zmarł 9 marca 1954 roku w wieku 79 lat. Nie pozostawił po sobie potomka.

J. K. Obst został pochowany w Rubnie obok matki i żony, przy kaplicy stanowiącej część jego majątku. Według tradycji miejscowej był tu niegdyś cmentarz, miejsce wiecznego spoczynku dziedziców Rubna. Nekropolia dziedziców Rubna. Pomnik byłego właściciela Rubna Ryszarda Rouby. Obok - trzy żeliwne krzyże nad grobami syna, matki, żony…

Spuścizna

Książki, pisma i artykuły J. K. Obsta są dostępne m. in. w Bibliotece Akademii Nauk w Wilnie, Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotekach Jagiellońskiej oraz Czartoryskiej w Krakowie. Jego zapiski można przestudiować w Bibliotece Głównej Uniwersytetu w Białymstoku.

Na podstawie aktu darowizny z 1938 r. J. K. Obst przekazał na własność Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Muzeum Mickiewiczowskie. Autorka niniejszego artykułu składa serdeczne podziękowanie dyrektorowi oraz pracownikom Muzeum Adama Mickiewicza w Wilnie za udostępnienie materiału archiwalnego, na który się składa m. in. przedmiotowy akt darowizny.

Początki

Projekt upamiętnienia miejsca spoczynku J. K. Obsta powstał w końcu 2006 r. z inicjatywy koła ZPL w Mościszkach (gmina Ławaryszki, rej. wileński). Realizacja projektu przebiega pod patronatem Wileńskiego Rejonowego Oddziału ZPL. Członkowie koła oraz mieszkańcy są zdania, że fakt zanikania pamięci o takiej postaci, jaką był Jan Konrad Obst, jest nieuzasadniony w obliczu dorobku życiowego tej wybitnej osobistości. Jest wręcz błędem historycznym. Brak inicjatyw, zmierzających ku zahamowaniu procesu zacierania się pamięci o J. K. Obście, jest wręcz niedopuszczalny.

J. K. Obst nie był postacią wyłącznie rangi lokalnej. Wymownym przykładem tego jest chociażby fakt, że do dziś działa założone przez niego Muzeum Adama Mickiewicza w Wilnie – najstarsze po paryskim Muzeum Wieszcza.

Nadanie imienia J. K. Obsta szkole w Mościszkach

Aktualnie można stwierdzić tendencję odradzania się pamięci o J. K. Obście, czego kolejnym przykładem (oprócz projektu upamiętnienia miejsca jego spoczynku) jest wyrażona przez społeczność lokalną wola nazwania Szkoły Podstawowej w Mościszkach imieniem J. K. Obsta.

Działalność edukacyjna nie była J. K. Obstowi obca. Marzył on o założeniu szkółki dla sierot i podrzutków. Jesienią 1949 roku do dworu J. K. Obsta w Rubnie przeniesiono szkołę, która wcześniej mieściła się w prywatnym domu mieszkańca wsi. Dzisiaj szkoła podstawowa (wówczas - ośmioklasowa) mieści się w centrum Mościszek (wieś położona nieopodal Rubna). Każdego roku organizowane są wycieczki uczniów na grób J. K. Obsta, jednak widok opuszczonego i zaniedbanego miejsca wiecznego spoczynku tej wybitnej postaci wzbudza sprzeczne uczucia… I na pewno nie wywołuje wśród młodzieży należytych uczuć patriotycznych.

Upamiętnienie J. K. Obsta poprzez uporządkowanie jego miejsca spoczynku mogłoby być piękną inauguracją procesu odradzania się pamięci o nim.

Matka i żona

Uporządkowanie miejsca spoczynku J. K. Obsta przynajmniej do stanu nie uwłaczającego ludzkiej godności jest nierozerwalnie związane z uporządkowaniem znajdujących się obok grobów matki oraz żony Obsta. Zrealizowanie przedmiotowego projektu może być również pięknym zapoczątkowaniem przywrócenia dawnej świetności nekropolii dziedziców Rubna.

Beata Naniewicz
Koło ZPL w Mościszkach
Wileński Rejonowy Oddział ZPL

<<<Wstecz